مجموعه سندکده

---

خوانش اسناد و نسخ خطی

این کتاب حاصل بازخوانی یک نسخه خطی از دوره قاجاریه است. یکی از هزاران کتب خطی که در مرکز آرشیوی ایران وجود دارند و آن چنان که باید و شاید به آنها توجه نشده است. نسخه هایی که می توانند بار دیگر فرصت سخن گفتن یافته و آدمی را به تماشای روایتی بی پرده و انتقادی از جامعه فراخوانند.

این پژوهش با هدف بررسی شبکۀ گستردۀ تجاری محمدابراهیم ملک‌التجار، یکی از برجسته‌ترین تجار ایرانی در اواخر دوره قاجار، انجام شده ‌است. و، با بهره‌گیری از روش توصیفی - تحلیلی و بررسی اسناد و مدارک موجود در آرشیو خصوصی محمدابراهیم ملک‌التجار، در پی پاسخ به این پرسش است که مهم‌ترین شرکای تجاری وی چه کسانی بوده‌اند و چه کالاهایی بین آنها مبادله می‌شده است؟ اسناد موجود در انگورستان، که به‌عنوان محل سکونت و کار ملک‌التجار شناخته می‌شود، طیف گسترده‌ای از موضوعات را پوشش می‌دهند؛ ازجمله نامه­های اداری، مکاتبات شخصی، روزنامه‌ها و اسناد تجاری. این اسناد افزون‌بر مطالب ارزشمند اقتصادی، حاوی داده‌های غنی در زمینه‌های سیاسی، فرهنگی و زبانی نیز هستند. پژوهش حاضر به بررسی محتوای اسناد مرتبط با تجارت خارجی این تاجر پرداخته است. اسناد به‌دست‌آمده نشان می‌دهند که محمدابراهیم ملک‌التجار روابط تجاری گسترده‌ای با شرکت‌های خارجی و تاجران داخلی برقرار کرده ‌بود. وی با کمپانی‌هایی همچون ساسون[1]، لینچ[2]، لیونگستن میور[3]، دیکسن[4]، رابرت ونکهاوس[5] و هاتس و پسر[6] در اروپا و تاجرانی مانند میرزا محمدشفیع اصفهانی در عثمانی، میرزا علی‌محمد موسوی و میرزا مهدی اصفهانی در هند همکاری می‌کرد. بااین‌حال، باتوجه‌به احتمال کشف اسناد جدید، این یافته‌ها ممکن است در مطالعات آتی تکمیل و یا اصلاح شوند.

یافته‌های حاصل از تحلیل قراردادهای اجاره منعقده میان این تاجر و کمپانی‌های خارجی از جمله هودز ، زیگلر و لینچ نشان می‌دهد که املاک مورد اجاره طیف وسیعی از کاربر‌ی‌ها را شامل می‌شده و مبالغ و شرایط اجاره منعکس‌کننده مقتضیات زمان بوده است. مهم‌ترین تفاوت شکلی، تنوع زبانی در این اسناد است که در آن زبان‌های انگلیسی و روسی در کنار زبان فارسی به کار رفته‌اند. این تنوع زبانی، بازتابی از گسترش روابط تجاری ایران با کشورهای غربی در دوره قاجار و تأثیر این مناسبات بر شیوه تنظیم قراردادهای تجاری است. همچنین، بررسی‌ها نشان می‌دهد که نگارش صیغه عقد در این اسناد از جدیت کمتری برخوردار بوده و در میان نمونه‌های بررسی شده، تنها یک اجاره‌نامه دارای صیغه عقد بوده است. این یافته‌ها، اطلاعات ارزشمندی در مورد تحولات زبانی و حقوقی در دوره قاجار ارائه می‌دهند. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که اجاره نامه‌های منعقده با کشورهای اروپایی، بازتابی از گسترش روابط تجاری ایران با کشورهای غربی در دوره قاجار و تأثیر این مناسبات بر شیوه تنظیم قراردادهای تجاری است.

حاج محمدابراهیم ملک‌التجار، تاجر برجسته قاجار و فرزند حاج محمد صدر تاجر خیر در دوره قاجار بود. تجارتخانه این خاندان در ابتدا در بوشهر، سپس در اصفهان و بمبئی گسترش یافت. به نقل از روایات، لقب «ملک‌التجار» را ناصرالدین شاه قاجار به پاس کمک‌های مالی او در سفر فرنگ و یاری‌رسانی در قحطی اصفهان به محمد صدر اعطا و سپس این لقب به پسرش حاج محمد ابراهیم اعطا گردید. او پس از فوت پدر و برادر، مسئولیت تجارت‌خانه را عهده‌دار شد و در سال ۱۳۴۱ قمری در انگورستان دفن گردید. وصیت‌نامه ملک‌التجار نشان‌دهنده اعتقادات مذهبی و خیرخواهی عمیق اوست. او وصیت کرد اموالش وقف شود، متولیان و ناظرانی از خانواده و معتمدین تعیین گردند و حق‌الزحمه مشخصی به آنان پرداخت شود. جزئیات دقیق مراسم کفن و دفن خود در انگورستان، شامل غسل و دفن در “اتاق آیینه” با قرآنی کوچک، نشان از توجه وی به سنت‌ها و آرامش پس از مرگ داشت. همچنین، وصایای مالی گسترده‌ای برای قرائت قرآن، روشنایی مزار، روضه‌خوانی، مراسم ترحیم، نماز و روزه استیجاری برای ۷۰ سال و نایب‌الزیاره به عتبات عالیات و مشهد مقدس در نظر گرفت. فعالیت‌های عام‌المنفعه او بسیار وسیع بود؛ از تأسیس اولین شعبه بانک ملی اصفهان و عضویت در انجمن ملی مقدس تا جلوگیری از تخریب بناهای تاریخی نظیر چهل‌ستون. ساخت تکیه ملک، مساجد، تعمیر و مرمت مساجد اصفهان، احیای قنات در نجف، حمایت مالی از روزنامه‌ها، کمک مستمر به نیازمندان، علما و مدارس از دیگر اقدامات او بود.